کلاس D یکی از سطوح پاکیزگی مورد استفاده در سیستم طبقه بندی GMP برای محیط های کنترل شده است و معمولا برای مراحل کم خطرتر تولید محصولات استریل، برخی فعالیت های آماده سازی و به عنوان محیط پشتیبان برای بعضی تجهیزات ایزولاتور استفاده می شود. در طبقه بندی ذرات، کلاس D در حالت بدون حضور اپراتور (At Rest) با محدوده ISO 8 همخوانی دارد، اما نباید کلاس D و ISO 8 را در همه شرایط معادل کامل یکدیگر دانست.
انتخاب کلاس D باید بر اساس نوع فرآیند، میزان تماس محصول با محیط، ریسک آلودگی، تعداد افراد، تجهیزات و الزامات تولید انجام شود. بنابراین صرفا انتخاب یک کلاس پاکیزگی برای طراحی یک کلین روم کافی نیست و شرایط بهره برداری نیز باید از ابتدا در طراحی در نظر گرفته شود.
کلاس D اتاق تمیز چیست و چه سطحی از پاکیزگی دارد؟
کلاس D یک سطح کنترل شده از پاکیزگی محیط است که در استانداردهای GMP برای فعالیت هایی با حساسیت کمتر نسبت به مناطق بسیار بحرانی مانند کلاس A و B استفاده می شود. در تولید محصولات استریل، کلاس های C و D برای مراحل کمتر بحرانی تولید یا به عنوان محیط پشتیبان برخی فرآیندها کاربرد دارند.
هدف از ایجاد کلاس D کاهش و کنترل ورود و تجمع ذرات و آلودگی های محیطی است. این کنترل فقط به تمیزی هوا محدود نمی شود و مواردی مانند طراحی فضا، جریان هوا، سطوح، ورود افراد و مواد، نظافت و پایش محیط را نیز در بر می گیرد.
حدود مجاز ذرات در کلاس D چقدر است؟
در استاندارد GMP، برای کلاس D در حالت At Rest حداکثر غلظت مجاز ذرات برابر با 3,520,000 ذره در هر متر مکعب برای ذرات بزرگ تر یا مساوی 0.5 میکرومتر و 29,300 ذره در هر متر مکعب برای ذرات بزرگ تر یا مساوی 5 میکرومتر است.
| پارامتر | کلاس D در حالت At Rest | کلاس D در حالت In Operation |
|---|---|---|
| ذرات ≥ 0.5 µm | 3,520,000 ذره در متر مکعب | حد ثابت از پیش تعیین نشده |
| ذرات ≥ 5 µm | 29,300 ذره در متر مکعب | حد ثابت از پیش تعیین نشده |
نکته مهم این است که در نسخه 2022 راهنمای WHO برای GMP محصولات استریل، برای کلاس D در حالت In Operation عدد ثابت و عمومی تعیین نشده است. تولیدکننده باید حدود مورد نیاز را با توجه به ارزیابی ریسک و داده های پایش معمول خود تعیین کند. بنابراین استفاده از یک عدد ثابت برای تمام اتاق های کلاس D می تواند گمراه کننده باشد.
کلاس D اتاق تمیز در چه کاربردهایی استفاده می شود؟
کلاس D بیشتر برای فرآیندهایی استفاده می شود که نسبت به عملیات بحرانی استریل حساسیت کمتری دارند. کاربرد دقیق آن باید بر اساس فرآیند و ارزیابی ریسک تعیین شود.
- برخی مراحل کم خطرتر تولید محصولات استریل
- برخی فعالیت های آماده سازی مواد و تجهیزات
- فضاهای پشتیبان برخی فرآیندهای تولید
- برخی محیط های اطراف ایزولاتورها، متناسب با طراحی و فرآیند
- فضاهایی که برای ورود کنترل شده مواد و تجهیزات به مناطق تمیزتر مورد استفاده قرار می گیرند
این موضوع به این معنی نیست که هر فضای تولیدی یا آزمایشگاهی را می توان صرفا با برچسب کلاس D مناسب دانست. سطح پاکیزگی باید از نیاز واقعی فرآیند و الزامات محصول به دست بیاید.
الزامات طراحی کلاس D چیست؟
در طراحی کلاس D باید مجموعه ای از عوامل به صورت یک سیستم یکپارچه در نظر گرفته شود. هدف فقط رساندن تعداد ذرات هوا به یک عدد مشخص نیست؛ بلکه باید مسیر ورود آلودگی و نحوه کنترل آن نیز مشخص باشد.
تهویه و فیلتراسیون در کلاس D
سیستم HVAC در کلاس D باید متناسب با ابعاد اتاق، تعداد افراد، تجهیزات، فرآیند و بار آلودگی طراحی شود. میزان تعویض هوا را نمی توان بدون در نظر گرفتن این عوامل یک عدد ثابت و عمومی در نظر گرفت.
جریان هوا باید به گونه ای طراحی شود که از ایجاد نقاط مرده و تجمع آلودگی جلوگیری شود و شرایط پاکیزگی مورد نیاز فرآیند قابل دستیابی و پایدار باشد. نوع و سطح فیلتراسیون نیز باید بر اساس ارزیابی ریسک و مشخصات طراحی تعیین شود و نمی توان صرفا از روی عنوان کلاس D یک آرایش ثابت برای فیلترها تجویز کرد.
سطوح و مصالح کلاس D
سطوح داخلی کلاس D باید به گونه ای طراحی شوند که احتمال تجمع ذرات و آلودگی کاهش پیدا کند و امکان نظافت و ضدعفونی مداوم وجود داشته باشد.
- سطوح تا حد امکان صاف و قابل شستشو باشند.
- درزها و شکاف های غیرضروری کاهش پیدا کنند.
- اتصالات دیوار و کف به گونه ای اجرا شوند که نظافت آنها دشوار نباشد.
- مصالح در برابر مواد شوینده و ضدعفونی کننده مورد استفاده در فرآیند مقاومت کافی داشته باشند.
- طراحی سقف و اتصالات از ایجاد مسیر ورود آلودگی از فضای بالای سقف جلوگیری کند.
ورود افراد و مواد به کلاس D
افراد و مواد یکی از مهم ترین مسیرهای ورود آلودگی به اتاق تمیز هستند. به همین دلیل در طراحی کلاس D باید مسیر ورود، تعویض لباس، انتقال مواد و ارتباط با فضاهای مجاور از ابتدا مشخص شود.
بسته به نوع فرآیند، ممکن است استفاده از ایرلاک پرسنل، ایرلاک مواد، پاس باکس و سایر تجهیزات انتقال کنترل شده مورد نیاز باشد. تعداد و نوع این تجهیزات باید بر اساس چیدمان، سطح ریسک و ارتباط کلاس D با سایر فضاها تعیین شود.
تجهیزات مورد نیاز کلاس D چیست؟
تجهیزات کلاس D یک فهرست ثابت برای تمام پروژه ها ندارد. تجهیزات مورد نیاز باید بر اساس فرآیند، ابعاد اتاق، تعداد نفرات و ارتباط آن با سایر مناطق تمیز مشخص شود.
- سیستم HVAC و تجهیزات کنترل شرایط محیطی
- فیلترهای هوای متناسب با طراحی سیستم
- تجهیزات پایش ذرات
- تجهیزات کنترل دما و رطوبت در صورت نیاز فرآیند
- ایرلॉक پرسنل یا مواد در صورت نیاز طراحی
- پاس باکس برای انتقال کنترل شده مواد در پروژه های مربوطه
- روشنایی مناسب و قابل نظافت
- درب و پنجره مناسب برای محیط کنترل شده
- تجهیزات و سطوح داخلی با قابلیت نظافت مناسب
بنابراین هنگام تهیه تجهیزات اتاق تمیز برای کلاس D، بهتر است ابتدا URS یا نیازمندی های کاربر و الزامات فرآیند مشخص شود و سپس تجهیزات انتخاب شوند.
تفاوت کلاس D با کلاس های A، B و C چیست؟
تفاوت اصلی این کلاس ها در سطح کنترل آلودگی و نقش آنها در فرآیند تولید است. کلاس A برای عملیات بسیار بحرانی مانند برخی فرآیندهای پر کردن آسپتیک استفاده می شود و کلاس B معمولا محیط پس زمینه برای نواحی کلاس A در فرآیندهای آسپتیک است. کلاس C و D برای مراحل کمتر بحرانی مورد استفاده قرار می گیرند.
| گرید | نقش کلی | حد ذرات ≥ 0.5 µm در حالت At Rest | ارتباط تقریبی با ISO |
|---|---|---|---|
| A | ناحیه بسیار بحرانی | 3,520 | ISO 5 |
| B | محیط پس زمینه برای برخی عملیات کلاس A | 3,520 | ISO 5 |
| C | مراحل با حساسیت متوسط | 352,000 | ISO 7 |
| D | مراحل کم خطرتر و برخی فضاهای پشتیبان | 3,520,000 | ISO 8 در حالت At Rest |
این جدول برای درک کلی تفاوت گریدهاست و جایگزین تعیین کلاس بر اساس فرآیند و الزامات پروژه نیست. به ویژه برای کلاس D، وضعیت In Operation باید جداگانه و بر اساس ریسک و داده های پایش بررسی شود.
آیا کلاس D همان ISO 8 است؟
کلاس D و ISO 8 یکی نیستند، اما کلاس D در حالت At Rest از نظر حدود ذرات با ISO 8 همخوانی دارد. ISO 14644-1 طبقه بندی اتاق های تمیز را بر اساس غلظت ذرات معلق در هوا تعریف می کند، در حالی که Grade D یک گرید مورد استفاده در چارچوب GMP است و الزامات آن فقط به طبقه بندی ذرات محدود نمی شود.
به همین دلیل در پروژه های دارویی نمی توان تنها با اعلام عبارت ISO 8 تمام الزامات یک فضای Grade D را مشخص کرد. فرآیند تولید، وضعیت بهره برداری، کنترل آلودگی، پایش محیطی، طراحی فضا و الزامات GMP نیز باید در نظر گرفته شوند.
کنترل و پایش کلاس D چگونه انجام می شود؟
کنترل کلاس D باید به صورت مستمر و متناسب با ریسک فرآیند انجام شود. پایش فقط برای اثبات اینکه اتاق در زمان تحویل پروژه تمیز بوده کافی نیست؛ عملکرد محیط باید در طول بهره برداری نیز کنترل و مستند شود.
بسته به الزامات پروژه، برنامه پایش می تواند شامل بررسی ذرات غیر زنده، شرایط محیطی، وضعیت سیستم تهویه، فشار بین فضاهای مرتبط و پایش آلودگی میکروبی باشد.
همچنین باید شرایط At Rest و In Operation برای هر فضای تمیز به صورت مشخص تعریف شود. وضعیت At Rest به شرایطی مربوط است که تجهیزات در وضعیت کاری قرار دارند اما پرسنل عملیاتی در فضا حضور ندارند، در حالی که In Operation شرایط واقعی کار با حضور تعداد مشخصی از افراد و فعالیت های تعریف شده را در نظر می گیرد.
برای یک پروژه واقعی، برنامه پایش و حدود هشدار و اقدام باید متناسب با ریسک، فرآیند و داده های واقعی محیط تعیین شود.
جمع بندی کلاس D اتاق تمیز
کلاس D یکی از گریدهای مورد استفاده در محیط های کنترل شده GMP است که برای مراحل کمتر بحرانی فرآیندهای تولید و برخی فضاهای پشتیبان کاربرد دارد. این گرید در حالت At Rest از نظر حدود ذرات با ISO 8 همخوانی دارد، اما Grade D را نباید صرفا معادل ISO 8 در نظر گرفت.
برای طراحی کلاس D، علاوه بر پاکیزگی هوا باید تهویه، مسیر ورود افراد و مواد، سطوح، تجهیزات، شرایط بهره برداری و برنامه پایش نیز متناسب با فرآیند مشخص شوند. در نتیجه، انتخاب صحیح کلاس D زمانی امکان پذیر است که طراحی اتاق تمیز بر اساس نیاز واقعی فرآیند و ارزیابی ریسک انجام شود.
سوالات رایج درباره کلاس D
آیا کلاس D برای تولید استریل مناسب است؟
کلاس D می تواند برای برخی مراحل کم خطرتر تولید محصولات استریل استفاده شود، اما برای عملیات بحرانی آسپتیک به تنهایی کافی نیست. انتخاب گرید باید بر اساس نوع عملیات، میزان تماس محصول با محیط و استراتژی کنترل آلودگی انجام شود.
آیا کلاس D به فیلتر HEPA نیاز دارد؟
نمی توان صرفا بر اساس عنوان کلاس D یک الزام یکسان برای استفاده از HEPA تعیین کرد. نوع فیلتراسیون باید از نیازمندی های فرآیند، طراحی HVAC، ارزیابی ریسک و الزامات مربوط به محصول و محیط به دست آید.
تفاوت کلاس D در حالت At Rest و In Operation چیست؟
در حالت At Rest، تجهیزات در وضعیت کاری قرار دارند اما افراد عملیاتی حضور ندارند. در حالت In Operation، اتاق با تجهیزات و تعداد مشخص افراد در شرایط کاری واقعی بررسی می شود. برای کلاس D، استاندارد WHO برای حالت In Operation حد ثابت عمومی برای ذرات تعیین نکرده و تعیین حدود باید بر اساس ارزیابی ریسک و داده های پایش انجام شود.
آیا کلاس D برای همه صنایع یکسان طراحی می شود؟
خیر. حتی اگر عنوان گرید یکسان باشد، طراحی کلاس D برای یک کارخانه دارویی ممکن است با یک محیط پزشکی، آزمایشگاهی یا فرآیند دیگر متفاوت باشد. نوع محصول، فرآیند، میزان ریسک آلودگی، تعداد افراد، تجهیزات و ارتباط اتاق با سایر فضاها روی طراحی اثر می گذارند.
